Obrażenia ciała spowodowane wybuchem

W związku z potężnym wybuchem ok. 2750 ton azotanu amonu w stolicy Libanu - Bejrucie, chciałbym Państwu przybliżyć charakterystykę obrażeń powybuchowych.

Zdjęcie przedstawia ucharakteryzowanego pozoranta, z obrażeniami ciała spowodowanymi przez wybuch

OBRAŻENIA PIERWSZORZĘDOWE 

(spowodowane powietrzną falą uderzeniową)

Fala uderzeniowa i fala ciśnieniowa są kulistymi falami podłużnymi biegnącymi, rozchodzącymi się w każdym kierunku i przenoszącymi energię. Powstają w trakcie wybuchu. Fala przemieszczając się wytraca energię oraz zwalnia, stając się falą podmuchu.

Mechanizm działania fali uderzeniowej:

• Wzajemne przesunięcie narządów z rozerwaniem ich struktury (ściskanie i rozciąganie tkanek).
• Wystąpienie gradientu ciśnień na granicy przechodzącej fali.
• Implozja – ściśnięcie i rozprężenie oraz następnie pęknięcie zbiorników gazowych (głównie gazy w jelicie grubym).
• Odkształcenie i ruch powłok ciała (wzrost i następnie spadek ciśnienia w jamach ciała: brzuch, klatka piersiowa).
• Odbiciu fali i wytracenia energii na granicy faz ośrodków materialnych o różnej gęstości, granice fazy stałej (kości), płynnej (krew), półpłynnej (treść pokarmowa), gazowej (powietrze).
• Rozbijanie – wprowadzenie cząsteczek z gęstszego środowiska do środowiska rzadszego.
• Większość tkanek jest odporna bardziej na ściskanie niż rozciąganie. Ryzyko zgonu uzależnione jest od wartości nadciśnienia oraz czasu trwania fazy dodatniej. Śmierć człowieka może nastąpić w czasie wybuchu, który wygeneruje nadciśnienie rzędu ok. 250 kPa trwające 1 ms oraz wtedy, kiedy nadciśnienie wyniesie wartość o wiele mniejszą czyli 70 kPa, lecz będzie trwało dłużej - 20 ms

Fala uderzeniowa, a pozycja człowieka:

• Pozycja leżąca – obrażenia będą najmniejsze.
• Pozycja stojąca – ludzkie ciało jest wtedy przeszkodą dla fali uderzeniowej dlatego obrażenia ciała będą rozległe.

Materiały wybuchowe, a generowane nadciśnienie:

• Cysterna samochodowa (35 m3 skroplonego propanu): 2 kPa w odległości 199 m, 10 kPa w odległości 47 m, 50 kPa w odległości 16 m
• Mina przeciwpiechotna: 100 – 400 kPa
• Wybuch deflagracyjny: 700 kPa – 1 MPa
• Detonacja: 20 – 40 MPa

Wartość nadciśnienia, a obrażenia ciała:

• 30 kPa – próg pęknięcia błony bębenkowej
• 35 kPa – może wystąpić uszkodzenie płuc
• 100 kPa – pęknięcie błony bębenkowej u każdego poszkodowanego, poważne uszkodzenia płuc
• 200 kPa – najczęściej obrażenia śmiertelne

Skutki fali uderzeniowej mogą być spotęgowane w zamkniętej przestrzeni (budynek, autobus). Jest to tzw. odbity, który polega na odbiciu fali uderzeniowej od obiektów stałych (ściany, podłogi, sufity). Obrażenia są wtedy rozleglejsze i również mogą odnieść je osoby usytuowane dość daleko od miejsca detonacji.

Wybuchy podwodne charakteryzują się tym, iż względna nieściśliwość wody powoduje, że fala rozprzestrzenia się szybciej, a przy tym wolniej traci energie. Ma 3-krotny większy zasięg niż eksplozja w powietrzu.

Obrażenia pierwszorzędowe mogą mieć przebieg utajony i wykazywać niewielką sympatologię. Ich skutki są bardzo poważne w późniejszym okresie (objawy mogą rozwinąć się nawet po kilkunastu godzinach). Dlatego szczególnej uwagi wymagają ofiary poddane „czystemu” działaniu powietrznej fali uderzeniowej, bez widocznych oparzeń i obrażeń zewnętrznych.

Obrażenia układu oddechowego:

• Wylewy i wybroczyny błony śluzowej krtani, tchawicy i głównych oskrzeli (odwarstwienie nabłonka wyścielającego a także błony śluzowej zatok przynosowych.
• Wylewy krwi w płucach (podopłucnowe).
• Podopłucnowe pęknięcia płuc i odma (czasem przetoka oskrzelowo-opłucnowa).
• Krwiak opłucnej.
• Ostra rozedma śródmiąższowa (pęcherzykowe rozwarstwienia opłucnej, rozwarstwienia zrębu płuc okołonaczyniowego i przegród międzypłatowych a w dalszym następstwie rozedma śródpiersia, podskórna, rozedma worka osierdziowego, rozedma przestrzeni zaotrzewnowej).
• Zatory powietrzne.
• Odwarstwienia błony wewnętrznej naczyń krwionośnych.

Obrażenia układu krążenia:

• Zmiany czynnościowe serca (neurogenne), zmniejszenie rzutu serca, bradykardia, hipotonia.
• Zatory powietrzne.
• Wylewy krwi w nasierdziu (koniuszek).
• Wylewy krwi we wsierdziu (mięśnie brodawkowate).
• Pęknięcia ściany prawej komory serca.
• Zakrzepica przyścienna w miejscach oderwania błony wewnętrznej naczyń krwionośnych.
• Pękanie istniejących blaszek miażdżycowych w tętnicach.

Obrażenia oczu:

• Złamania kości łzowej.
• Wylewy krwi w tkankach oczodołu.
• Pęknięcie rogówki i pęknięcie tęczówki.

Obrażenia uszu:

• Nawet bardzo małe wartości przyrostu ciśnienia mogą prowadzić do obrażeń.
• Pęknięcie błony bębenkowej jest istotną wskazówką znacznego urazu powybuchowego.
• Krwiaki ucha środkowego.
• Złamanie kostek ucha środkowego, zwłaszcza rękojeści młoteczka.
• Uszkodzenie ślimaka.

Obrażenia mózgowia:

• Zmiany ultrastrukturalne w zakresie hipokampa.
• Objawy wstrząśnienia mózgu.
• U ok. 30% poszkodowanych utrzymują się długotrwałe (ponad 12 miesięcy) neurologiczne.

Obrażenia przewodu pokarmowego:

• Najbardziej nasilone gdy wybuch podwodny lub duże ładunki.
• Pęknięcia jelit (okolice zastawki krętniczo-kątniczej, i okrężnicy) oraz żołądka.
• Zmiany krwotoczne w ścianie jelit i żołądka.
• Wylewy krwi w krezce.

Inne obrażenia:

• Rozerwanie przepony.
• Podtorebkowe pęknięcie wątroby.
• Wylewy krwi w powłokach jamy brzusznej.
• Pęknięcia śledziony.
• Wylewy krwi do tkanek śródpiersia.
• Objawy uszkodzenia OUN a także zaburzenia neuroendokrynologiczne.

Rozkład procentowy uszkodzeń ciała spowodowanych powietrzną falą uderzeniową:

• Pęknięcie błony bębenkowej – 90%
• Izolowane pęknięcia błony bębenkowej – 74%
• Uraz uderzeniowy płuc – 25%
• Pęknięcie błony bębenkowej z urazem płuc – 9%
• Urazy narządów wewnętrznych bez pęknięcia błony bębenkowej – 10%
• Izolowany uraz uderzeniowy płuc – 9%
• Perforacja jelit – 1%

OBRAŻENIA DRUGORZĘDOWE

(powstają w wyniku działania odłamków przemieszczanych przez falę uderzeniową z dużymi prędkościami)

Początkowa prędkość odłamków wynosi ok. 1800 m/s, a czasem dochodzi nawet do 4,3 km/s. Średnia prędkość oscyluje w graniach ok. 600 m/s.

Obrażenia odłamkowe wywołane są najczęściej odłamkami o nieregularnym kształcie. Mogą to być kamienie, szkło, drewno oraz celowo dodane przedmioty do urządzenia wybuchowego w celu zwiększenia siły rażenia, np. kulki łożyskowe, gwoździe, śruby, nakrętki, fragmenty drutu. Elementem odłamkowym jest również obudowa granatów, min, bomb, rakietowych głowic bojowych, pocisków artyleryjskich.

Szrapnel to małe metalowe pociski stosowane w urządzeniach pochodzenia wojskowego. Ich kształt, waga oraz ilość została tak dobrana aby zadać jak największe straty w ludziach.

Obrażenia są podobne do tych, spowodowanych przez rykoszetujący pocisk. Najczęściej są mnogie i jest to istotna różnica w stosunku do klasycznej rany postrzałowej. Czynniki wpływające na śmiertelność obrażeń odłamkowych, to w pierwszej kolejności lokalizacja anatomiczna trafienia, następnie energia pocisku (prędkość i masa) oraz budowa odłamka.

Odłamki o małej prędkości (300-400 m/s) rozrywają tkanki głównie poprzez miażdżenie, mniejszy wpływa ma mechanizm rozcinania. Następnie powstaje jama trwała, której pozostałością jest kanał zranienia. Jego średnica przewyższa znacznie wielkość odłamka. Wypełniony jest skrzepami krwi, rozkawałkowanymi tkankami martwiczymi, resztkami odzieży i zanieczyszczeniami. Występuje wysokie ryzyko rozwinięcia się zakażenia. Odłamki „koziołkując”, czyli tracąc stabilizację podczas przemieszczania się w tkankach powodują rozległe rany, najczęściej wielokanałowe. Rana wlotowa jest zabrudzona i osmolona, zazwyczaj wielkości elementu penetrującego.

Odłamki o dużej prędkości (powyżej 600 m/s) powodują powstanie jamy chwilowej, która kilkukrotnie pulsacyjnie rozszerza się (do średnicy nawet 30-krotnie większej od średnicy odłamka) i zapada (wskutek sprężystości tkanek). W jej obrębie występują przejściowe, czynnościowe zaburzenia mikrokrążenia, zakrzepica mikronaczyń, zaburzenia wodno-elektrolitowe w otaczających tkankach.

Rana wylotowa jest większa od rany wylotowej, ma nieregularny kształt. Najczęściej jednak odłamki tworzą ranę postrzałową ślepą. Składa się ona z rany wlotowej, kanału rany, tkwiącego w ciele odłamka oraz braku rany wylotowej.

Obrażenie ze względu na okolice anatomiczną ciała:

• Obrażenia w obrębie szyi – śmiertelność wynosi 6-11%. Dochodzi do uszkodzenia dużych naczyń, a następnie obrażeń tchawicy, krtani, przełyku, rdzenia kręgowego.
• Obrażenia w obrębie klatki piersiowej – śmiertelność wynosi ponad 30%. Dochodzi do powstania krwiaka opłucnej, odmy opłucnowej, a wniknięcie odłamków do krwiobiegu powoduje, że stają się one materiałem zatorowym.
• Obrażenia jamy brzusznej – są dosyć rzadkie ale cechują się bardzo dużą śmiertelnością wynoszącą ponad 50%. Obrażenia dotyczą wielu naczyń powodując masywne krwawienie.
• Obrażenia głowy – obarczone są największą śmiertelnością. Przeżywalność kształtuje się na poziomie ok. 3-8%. Dochodzi do pęknięcia czaszki, złamań z wgłobieniem, złamań drążących, krwawienie wewnątrzczaszkowe, powierzchowne obrażenia kory mózgowej. Wtórnym obrażeniem jest obrzęk mózgu.
• Obrażenia kończyn – dochodzi do amputacji urazowych oraz do złamań postrzałowych, są to najczęściej złamania wieloodłamowe. Odłamek uderzający w kość może ulec fragmentacji. Fragmenty pocisku oraz odłamy kostne niszczą struktury naczyniowo-nerwowe powodując rozległe obrażenia. Innym powikłaniem urazu odłamkowego może być ołowica, która jest spowodowana obecnością pocisku lub śrutu ołowianego w ciele.

Zasięg improwizowanych materiałów wybuchowych:

• Rurobomba: 2,3 kg TNT, promień skutecznego rażenia to 21 m, promień ewakuacji to 259 m.
• Pas szachida: 4,5 kg TNT, promień skutecznego rażenie to 27 m, promień ewakuacji to 330 m
• Kamizelka: 9 kg TNT, promień skutecznego rażenia to 34 m, promień ewakuacji 415 m
• Bomba walizkowa: 23 kg TNT, promień skutecznego rażenia to 46 m, promień ewakuacji to 564 m
• Auto osobowe: 454 kg TNT, promień skutecznego rażenia to 122 m, promień ewakuacji to 533 m
• Auto dostawcze: 4536 kg TNT, promień skutecznego rażenia to 262 m, promień ewakuacji to 1143 m
• Samochód ciężarowy z naczepą: 27216 kg TNT, promień skutecznego rażenia to 457 m, promień ewakuacji to 2134 m

Zasięg wojskowych urządzeń wybuchowych:

• Mina przeciwpiechotna (30 – 400 g): ok. 1 – 50 m
• Odłamkowa mina kierunkowa Clymore: ok. 250 m
• Pocisk artyleryjski kalibru 37 – 76 mm: ok. 500 m
• Pocisk artyleryjski kalibru >400 mm: ok. 1500 m
• Bomba lotnicza o masie 100 kg: ok. 1000 m
• Bomba lotnicza o masie 5000 kg: ok. 2000 m

Zasięg substancji wybuchowych stosowanych w środowisku cywilnym:

• Puszki po aerozolu: 10 - 15 m
• Małe butle (1 kg): 75 m
• Butla z acetylenem: ok. 140 m
• Butle 11 kg: 150 m (niektóre badania pokazują że strefa odłamkowania może wynosić nawet 250 m)
• Cysterna kolejowa 20 m3: 250 m
• Zbiornik stacjonarny o pojemności 45 m3: 800 - 1200 m

Ochrona balistyczna wykazuje się dużą efektywnością (hełmy, kamizelki) zmniejszając wystąpienia obrażeń. 

Pamiętajmy aby każdą ranę traktować poważnie, ponieważ są to najczęstsze przyczyny zgonów u poszkodowanych w wyniku wybuchu. Będziemy mieli do czynienia z masywnymi krwotokami, amputacjami urazowymi, które jak najszybciej musimy zaopatrzyć opaską uciskową albo metodą pakowania kanału rany (najlepiej wykorzystać do tego opatrunek hemostatyczny).

OBRAŻENIA TRZECIORZĘDOWE

(powstają w wyniku przemieszczania ciała ludzkiego przez falę uderzeniową i uderzenia o rozmaite przeszkody)

Najczęściej będą to obrażenia tępe, które dotyczą głównie głowy, kręgosłupa i kończyn. Istnieje duże ryzyko wystąpienia obrażeń wewnętrznych. Mechanizm urazu podobny jest do wypadnięcia poszkodowanego z samochodu podczas wypadku komunikacyjnego czy upadku z wysokości.

OBRAŻENIA CZWARTORZĘDOWE

(zatrucie wziewne oraz oddziaływanie wysokiej temperatury)

Ze względu na tzw. bilans tlenowy materiałów wybuchowych (zawartość tlenu pozwalającego na utlenienie zawartych pierwiastków w materiale wybuchowym, węgiel w dwutlenek węgla i wodór w wodę). W zależności od rodzaju materiałów wybuchowych, bilansu tlenowego i przemiany wybuchowej powstają gazy i dymy wybuchowe takie jak tlenek i dwutlenek węgla, tlenki azotu, metan, acetylen (silnie wybuchowy gaz), cyjanowodór. Mogą one powodować zatrucie wziewne osób poszkodowanych.

Również przy wybuchu toksycznych środków przemysłowych powstają niebezpieczne substancje zagrażające życiu i zdrowiu poszkodowanych oraz ratowników.

Oddziaływanie termiczne powoduje powstanie rozległych oparzeń ciała oraz oparzeń dróg oddechowych.

Analiza wybuchu cysterny samochodowej o pojemności 35 m3 z propanem powoduje powstanie kuli ognia tzw. „fireball”, która cechuje się przedstawionymi poniżej parametrami:

Promieniowanie cieplne

• 37,5 kW/m2 (możliwe obrażenia śmiertelne) – w promieniu 141 m,
• 12,5 kW/m2 (poważne poparzenia) – w promieniu 259 m,
• 4 kW/m2 (lekkie i średnie obrażenia) – w promieniu 457 m,
• Średnica kuli wynosiła ok. 130 m, a czas trwania zjawiska to 15 s.

Powyższe dane pokazują jak niebezpieczny może być wybuch cysterny z łatwopalnym i wybuchowym gazem płynnym. Zasięg oddziaływania cieplnego może spowodować poważne oparzenia ciała i uraz inhalacyjny u wielu osób.

OBRAŻENIA PIĘCIORZĘDOWE

(w wyniku wybuchu może zostać rozproszony czynnik skażający)

Czynnikami chemicznymi są najczęściej bojowe środki trujące, lecz w warunkach cywilnych mogą być również użyte przez terrorystów lub grupy przestępcze toksyczne środki przemysłowe. 

Do bojowych środków trujących zaliczmy środki paraliżująco-drgawkowe (np. Sarin, gazy VX, Nowiczoki), substancje parzące (np. gaz musztardowy), gazy uszkadzające płuca (np. chlor, fosgen), gazy ogólnotrujące (np. cyjanowodór), gazy drażniące (gazy łzawiące, gazy wymiotne), środki obezwładniające (np. środek BZ). 

Toksyczne środki przemysłowe dzielą się na drażniące i ogólnotrujące (np. siarkowodór), duszące i neurotropowe (np. amoniak), z przewagą działania ogólnotrującego (np. cyjanowodór), z przewagą działania duszącego (np. chlor), trucizny metaboliczne (np. tlenek etylenu), trucizny neurotropowe (np. disiarczek węgla).

Czynnikami biologicznymi są bakterie (np. wąglik, tularemia, cholera), wirusy (np. wirus ospy prawdziwej, wirusy gorączek krwotocznych), toksyny (np. toksyna botulinowa).

Czynniki promieniotwórcze mogą zostać uzyskane z ośrodków cywilnych lub wojskowych, odpady promieniotwórcze, środki promieniotwórcze stosowane w przemyśle lub wybuchu. Niebezpieczeństwo skażenia promieniotwórczego niesie za sobą detonacja ładunku nuklearnego lub wybuch reaktora jądrowego.

Należy również wspomnieć o tym, iż może dojść do zawalenia się struktury budynku. Takie zdarzenie będzie charakteryzowało się wysokim wskaźnikiem śmiertelności ofiar eksplozji ponieważ:

• Zostanie użyta duża ilość materiałów wybuchowych ewentualnie substancji niebezpiecznej o właściwościach wybuchowych (np. wybuch gazu ziemnego e mieszkaniu, domku jednorodzinnym),
• Będzie występować duża ilość ciężkich obrażeń u poszkodowanych (zmiażdżenia, amputacje urazowe, obrażenia głowy, klatki piersiowej)
• Pojawi się zjawisko tzw. „odbitego impetu”, które spotęguje ciężkość obrażeń
• Wystąpi problem z ewakuacją, wydobyciem i poszukiwaniem poszkodowanych co wydłuży czas zanim zostanie udzielona pomoc

Poszkodowani z obrażeniami powybuchowymi, to poszkodowani z politraumą. Najczęściej będą wymagali natychmiastowej pomocy ze względu na mnogie obrażenia ciała i bezpośredni stan zagrożenia życia. 

Fala nadciśnienia spowoduje obrażenia nie widoczne na „pierwszy rzut oka”, lecz mogące spowodować śmierć osoby poszkodowanej. Uraz odłamkowy będzie przyczyną obrażeń penetrujących oraz amputacji urazowych. Odrzucenie ciała na elementy otoczenia spowoduje powstanie obrażeń tępych. Oddziaływanie wysokiej temperatury będzie znowu przyczyną oparzeń i urazu inhalacyjnego, a wdychanie toksycznych produktów wybuchu i spalania spowoduje zatrucie wziewne. Na domiar złego, użycie czynnika chemicznego, biologicznego lub promieniotwórczego wywoła skażenie poszkodowanych, terenu oraz spowoduje niebezpieczeństwo dla ratowników. 

Należy dodać, że często przyjdzie pracować zespołom ratowniczym w środowisku względnie bezpiecznym, czyli w każdej chwili mogą wystąpić wybuchy wtórne, kolejne akty terroru, zadymienie, lokalne zarzewia ognia. Dlatego w pierwszej kolejności należy zadbać o swoje bezpieczeństwo, ściśle współpracować z Państwową Strażą Pożarną, Policją, Wojskiem oraz innymi służbami.

Badając poszkodowanego (najlepiej wykorzystać badanie wg akronimu MARCH(E)) należy pamiętać, aby w pierwszej kolejności zatamować masywne krwotoki, zadbać o udrożnienie dróg oddechowych i prawidłową wentylację, zaopatrzyć otwarte rany klatki piersiowej,            a w przypadku podejrzenia odmy prężnej wykonać torakocentezę. Należy również agresywnie leczyć wstrząs.

Serdecznie pozdrawiam, Kamil.

Piśmiennictwo:

• Campbell J. E.,  Roy Lee   Alson R. L., ITLS 2017 (International Trauma Life Support) - Ratownictwo przedszpitalne w urazach, MP, Kraków 2017, wyd. 8
• Sosada K., Wojciech   Żurawiński W. Ostre stany zagrożenia życia w obrażeniach ciała, PZWL, Warszawa 2018, wyd. 1
• Brongel M., L, Algorytmy diagnostyczne i lecznicze w praktyce SOR, PZWL, Warszawa 2017, wyd. 1
• Guła P., Machała W. Postępowanie przedszpitalne w obrażeniach ciała, PZWL, Warszawa 2015, wyd. 1
• Guła P., Machała W. Postępowanie przedszpitalne w obrażeniach ciała w praktyce SOR, PZWL, Warszawa 2015, wyd.1
• Guła P., Postępowanie ratownicze w wypadkach masowych i katastrofach, MP, Kraków 2009, wyd. 1
• pod red. Ciećkiewicza J., Ratownictwo medyczne w wypadkach masowych, Górnicki Wydawnictwo Medyczne, Wrocław 2008, wyd. 1
• Trzosz A., Ratownictwo medyczne wobec współczesnych zagrożeń, Elamed, Katowice 2019, wyd. 1
• Briggs S. M., Brinsfield K. H., red. wyd. pol. Zawadzki A., Wczesne postępowanie medyczne w katastrofach, PZWL, Warszawa 2007, wyd. 1
• Driscoll P., Skinner D., Earlam R., red. wyd. pol. Jakubaszko J., ABC postępowania w urazach, Górnicki Wydawnictwo Medyczne, Wrocław 2008, wyd. 1
• Guła P., Jałoszyński K., Tarnawski P., Medyczne skutki terroryzmu, PZWL, Warszawa 2017, wyd. 1
• Czerwiński M., Makowiec P., Podstawy ratownictwa taktycznego, Difin, Warszawa 2014, wyd. 1
• Piecuch T., Rana postrzałowa. Własne badania doświadczalne nad fenomenem postrzałowej jamy czasowej, PZWL, Warszawa 2019, wyd. 1
• Podlasin A., Taktyczne ratownictwo Medyczne, PZWL, Warszawa 2015, wyd. 1
• Winiarski S., Czekając na Medevac, Sylwester Winiarski, Łódź 2018, wyd. 1
• Zubrzycki W., Przyjemczak J, Paramedyk, Waldemar Zubrzycki, Jarosław Przyjemczak, Gdańsk 2018, wyd. 1
• Depa W., Modus Operandi sił specjalnych. Tom IV. Taktyka czerwona, AVALON, Kraków 2016, wyd. 2
• Zieliński K., Brocki M., Janiak M. K., Wiśniewski A., Patologia obrażeń i schorzeń wywołanych współczesną bronią w działania wojennych i terrorystycznych, MON, Warszawa 2010, wyd. 1
• Korzun M., 1000 słów o materiałach wybuchowych i wybuchu, MON, Warszawa 1986, wyd. 1
• Moranda A., Gołąbek B., Kasperski J., Materiały wybuchowe emulsyjne, WNT, Warszawa 2008, wyd. 1
• Przewodnik. Zasady postępowania ratowniczego, GIOŚ, Warszawa 2016

• Kaczmarzyk P., Klapsa W., Dziechciarz A., Zagrożenia w transporcie gazów technicznych na przykładzie zdarzenia w Bucheon, Autobusy 12/2016, s. 231-234

• Salamonowicz Z., Jarosz W., Odłamkowanie podczas wybuchu zbiorników z LPG
• Lesiak P., Porowski R., Ocena skutków awarii przemysłowej w instalacjach procesowych, w tym efektu domino – część 1
• Steckiewicz A., Trzciński W., A., Badanie charakterystyk fal podmuchowych generowanych przez improwizowane ładunki wybuchowe, Biuletyn WAT VOL. LVIII, Nr 2, 2009
• Trzciński W., A., Hańderek J., Wyznaczanie stref zagrożenia odłamkami, Materiały Wysokoenergetyczne 2015, 7, 14 – 30
• Maranda A., Gołąbek B., Suszka J., Zawadzka-Małota I., Sałaciński T., Badanie charakterystyk detonacyjnych materiałów wybuchowych emulsyjnych typu hydromite, CHEMIK 2013, 67, 1, 7-12
• Barcz K., Trzciński W., A., Materiały wybuchowe termobaryczne i o podwyższonej zdolności podmuchowej, Biuletyn WAT VOL. LIX, Nr 3, 2010
• Szleszkowski Ł., Obrażenia spowodowane materiałami wybuchowymi
• Zygmunt B., Motyl K., Rekucki R., Wzmacnianie impulsu ciśnienia generowanego detonacją materiałów wybuchowych
• Węsierski T., BLEVE – fireball w Jezierzycach Słupskich. analiza pożaru dużego oraz zagrożeń z nim związanych
• Kuczyńska B., Kukfisz S., Mechanizmy urazów powybuchowych wśród ofiar terrorystycznych ataków bombowych